ریسک تمرکز تأمینکننده چیست و چگونه قبل از بحران شناسایی میشود؟
ریسک تمرکز تأمینکننده زمانی ایجاد میشود که تأمین کالا، مواد اولیه یا خدمات حیاتی یک سازمان به تعداد محدودی از منابع وابسته باشد. این وابستگی همیشه آشکار نیست؛ ممکن است یک کارخانه با چند فروشنده همکاری کند، اما همه آنها محصولات خود را از یک تولیدکننده مشترک تهیه کنند. در چنین شرایطی، اختلال در همان منبع میتواند کل زنجیره تأمین را تحت تأثیر قرار دهد.
شناسایی این ریسک پیش از بحران، به بررسی روابط میان تأمینکنندگان، منشأ کالا و امکان جایگزینی منابع نیاز دارد.
ریسک تمرکز تأمینکننده چیست و چرا خطرناک است؟
تصور کنید یک کارخانه برای تأمین قطعهای ضروری، فقط با یک شرکت قرارداد دارد. اگر آن شرکت نتواند سفارشها را تحویل دهد، تولید کارخانه ممکن است متوقف شود.
این نمونهای آشکار از تمرکز تأمین است؛ اما وضعیت همیشه به همین سادگی نیست.
گاهی سازمان چند تأمینکننده دارد و تصور میکند ریسک خرید را کاهش داده است. درحالیکه ممکن است این تأمینکنندگان از نظر مالکیت، محل تولید، ماده اولیه یا مسیر حملونقل به یکدیگر وابسته باشند.
در چنین شرایطی، یک اختلال مشترک میتواند چند مسیر تأمین را همزمان از کار بیندازد.
پیامدهای احتمالی عبارتاند از افزایش هزینه خرید اضطراری، تأخیر در تحویل سفارش مشتریان، کاهش ظرفیت تولید و توقف فعالیت بخشی از سازمان.
بنابراین، معیار اصلی تنوع تأمین، تعداد فروشندگان نیست؛ بلکه میزان استقلال واقعی منابع تأمین از یکدیگر است.
چگونه چند تأمینکننده میتوانند به یک منبع مشترک وابسته باشند؟
فرض کنید یک شرکت تولیدی برای خرید قطعات الکترونیکی با سه تأمینکننده قرارداد دارد.
تأمینکننده اول قطعات را مستقیماً وارد میکند. تأمینکننده دوم از یک شرکت واسطه خرید میکند و تأمینکننده سوم از طریق توزیعکننده داخلی فعالیت دارد.
در ظاهر، کارخانه سه مسیر متفاوت برای خرید دارد؛ اما بررسی دقیقتر نشان میدهد هر سه شرکت محصول خود را از یک کارخانه خارجی تهیه میکنند.
اگر تولیدکننده اصلی با قطعی برق، محدودیت صادرات یا کمبود مواد اولیه مواجه شود، هر سه تأمینکننده ممکن است در تحویل سفارشها ناتوان شوند.
این مثال فرضی نشان میدهد چرا بررسی زنجیره تأمین نباید به فروشندگان مستقیم محدود شود.
در گزارش Risk, Resilience, and Rebalancing in Global Value Chains مؤسسه McKinsey Global Institute نیز وابستگی میان تأمینکنندگان و دشواری مشاهده لایههای بالادستی زنجیره تأمین از عوامل آسیبپذیری معرفی شدهاند.
۵ روش شناسایی ریسک تمرکز تأمینکننده پیش از بحران
برای شناسایی وابستگی پنهان، مدیر خرید باید علاوه بر قراردادها و سابقه سفارشها، ساختار واقعی تأمین کالا را بررسی کند.
۱. سهم هر تأمینکننده از خرید اقلام حیاتی را محاسبه کنید
ابتدا کالاهایی را مشخص کنید که نبود آنها تولید یا ارائه خدمات را مختل میکند.
سپس بررسی کنید چه سهمی از مقدار خرید هر قلم، توسط هر تأمینکننده تأمین میشود.
برای مثال، اگر ۸۰ درصد قطعهای حیاتی از یک شرکت خریداری میشود، سازمان وابستگی قابلتوجهی به آن فروشنده دارد.
این عدد بهتنهایی احتمال وقوع اختلال را مشخص نمیکند؛ اما میتواند نقطه شروع ارزیابی ریسک باشد.
۲. منابع بالادستی تأمینکنندگان را شناسایی کنید
از تأمینکنندگان اصلی بخواهید اطلاعاتی درباره تولیدکننده واقعی، محل تولید و منابع حیاتی بالادستی ارائه دهند.
ممکن است دو فروشنده مستقل از یک تولیدکننده مشترک خرید کنند.
برای اقلام حساس، این بررسی را تا جایی ادامه دهید که وابستگیهای مشترک مهم مشخص شوند. در صورت محدودیت دسترسی به اطلاعات، موارد نامشخص را نیز بهعنوان نقاط نیازمند بررسی ثبت کنید.
۳. وابستگی جغرافیایی و مسیرهای مشترک را بررسی کنید
تأمینکنندگان مختلف ممکن است در یک منطقه صنعتی فعالیت کنند یا به بندر، مسیر حملونقل و زیرساخت مشترکی وابسته باشند.
در این وضعیت، اختلال منطقهای میتواند چند تأمینکننده را همزمان تحت تأثیر قرار دهد.
به همین دلیل، علاوه بر نام شرکتها، کشور و محل تولید، مسیرهای اصلی حمل و نقاط مشترک زنجیره تأمین را ثبت کنید.
۴. ظرفیت و زمان تأمین جایگزین را بسنجید
وجود یک فروشنده جایگزین در فهرست خرید کافی نیست.
باید مشخص شود آیا آن فروشنده توانایی تولید یا تحویل محصول با کیفیت موردنیاز را دارد و چه مدت برای تأمین سفارش زمان لازم است.
برای اقلام حیاتی، زمان تأیید فنی، ظرفیت قابلدسترس و نیاز به قرارداد یا سفارش آزمایشی را بررسی کنید.
ممکن است تأمینکننده جایگزین وجود داشته باشد، اما نتواند پیش از اتمام موجودی کارخانه کالا را تحویل دهد.
۵. نشانههای هشدار را بهصورت مستمر پایش کنید
ریسک تمرکز فقط با بررسی اولیه قراردادها مدیریت نمیشود.
افزایش تأخیر در تحویل، تغییر مکرر زمان تأمین، کاهش ظرفیت تولید، مشکلات مالی تأمینکننده و اختلالات حملونقل میتوانند نشانههایی برای بررسی بیشتر باشند.
مدیر خرید باید این اطلاعات را در کنار میزان وابستگی سازمان تحلیل کند.
برای مثال، تأخیر چندروزه در تحویل کالایی کماهمیت با تأخیر مشابه در تأمین قطعهای که خط تولید را متوقف میکند، یکسان نیست.
پس از شناسایی ریسک تمرکز، چه اقداماتی باید انجام داد؟
شناسایی ریسک زمانی ارزش مدیریتی پیدا میکند که به یک تصمیم مشخص منجر شود.
نخست، اقلام را بر اساس اهمیت برای تداوم فعالیت، میزان وابستگی و دشواری جایگزینی اولویتبندی کنید. لازم نیست همه اقلام به یک اندازه بررسی شوند.
برای اقلام پرریسک میتوان اقدامات زیر را در نظر گرفت:
- ارزیابی و تأیید تأمینکنندگان جایگزین با منابع واقعاً مستقل
- تعیین موجودی احتیاطی متناسب با زمان تأمین و هزینه نگهداری
- بازنگری قراردادها و توافق درباره اطلاعرسانی زودهنگام اختلال
- تهیه برنامه اضطراری برای توقف احتمالی تأمین
در انتخاب راهکار باید هزینهها نیز بررسی شوند. برای مثال، افزایش موجودی ممکن است احتمال توقف تولید را کاهش دهد، اما هزینه انبارداری و سرمایه در گردش را افزایش میدهد.
هدف مدیریت ریسک، حذف تمام وابستگیها نیست؛ بلکه شناخت آنها و کاهش پیامدهای اختلال تا سطحی قابلقبول برای سازمان است.
تنوع واقعی منابع تأمین را بسنجید
ریسک تمرکز تأمینکننده ممکن است حتی در سازمانی با چندین فروشنده وجود داشته باشد. برای شناسایی آن، باید فراتر از فهرست قراردادها رفت و منشأ کالا، وابستگیهای مشترک و ظرفیت تأمین جایگزین را بررسی کرد.
این نگاه، مدیریت خرید را از واکنش به کمبود کالا به تصمیمگیری پیشگیرانه نزدیک میکند.
توسعه مهارتهای مدیریت خرید و زنجیره تأمین
اگر مسئولیت خرید، تدارکات یا تداوم تأمین سازمان را بر عهده دارید، توسعه دانش تخصصی در مدیریت ریسک تأمین، ارزیابی تأمینکنندگان و برنامهریزی خرید میتواند به تصمیمگیری دقیقتر کمک کند.
برای آشنایی با دوره مدیریت خرید و زنجیره تأمین سازمان مدیریت صنعتی اصفهان و دریافت مشاوره آموزشی، میتوانید سرفصلهای دوره را بررسی کرده و درخواست مشاوره خود را ثبت کنید.